کاربران سیستم : آنهایی که اطلاعات اجرای فرایند ها را وارد می‌کنند ، مدیران ، سرپرستان و هر کس که به اطلاعات اجرای فرایند ها نیاز دارد .

۲-۲۵- سیستم کارکنان دانشی ( KWS )

مدیران و کارکنان را مجموعاً کارکنان دانشی ( Knowledge Workers ) گویند عنصر اصلی در فعالیت آن ها دانش است . منشی ها و کارکنان دفتری ، گروه مذکور را پشتیبانی می‌کنند در این نوشتار برای این گروه عبارت کارکنان دانشی را به کار می‌بریم .

بر اساس تفکر نوین برای کار دانشی در امور اداری مدرن ، نقش مهم و ویژه ای در نظر گرفته شده است وظایف اصلی کارکنان دانشی بر خلاف کار فیزیکی عبارت است از تشخیص یک مسئله ی یک فرصت احتمالی ، تصمیم گیری ، نظارت و زمان بندی برنامه ها ، کارکنان دانشی (عمومی‌یا فنی) کسانی هستند که در گیر تجزیه و تحلیل موقعیت‌ها ، ارزیابی روش های مختلف انجام کار ، تصمیم گیری یا پیشنهاد روش ، با بهره گرفتن از اطلاعات می‌باشند .

برای آنکه این جنبه خلاقانه حل مسئله با فعالیت‌های جاری محیط کار ترکیب نشود ، کارکنان دانشی باید دارای یک سیستم پشتیبانی باشند که قابلیت‌های زیر را دارا باشد :

1. 1. وظیفه مدیریت اطلاعات را انجام دهد که توانایی جمع‌ آوری ، ذخیره سازی ، و باز یابی اطلاعات سریع و مناسب را داشته باشد ( سیستم اطلاعات مدیریت یا سیستم مدیریت پایگاه داده ها )

1. 1. وظبفه انجام محاسبات و ارائه راه حلهای مختلف را داشته باشد (سیستم پشتیبانی تصمیم گیری)

1. امکانات مخابراتی برای انتقال حاصل کار به محل مناسب در زمان مناسب را داشته باشد . ( مانند سیستم پست الکترونیکی یا Email ) ( صرافی زاده ، سیستم‌های اطلاعات مدیریت ، ۱۳۸۰: ۲۵۷).

عیناً تکرار شده در ماخذ : ( صرافی زاده ، فناوری اطلاعات در سازمان IT مفاهیم و کاربرد ها ، ۱۳۸۳: ۷۰-۶۹)

۲-۲۶- سیستم‌های پشتیبانی مدیران ارشد ( اجرایی ) ( ESS )

سیستم‌های پشتیبانی مدیران ارشد ، سیستمهایی هستند که نیاز‌های اطلاعاتی مدیران ارشد یا اجرایی را تامینمی‌کنند . این سیستم‌ها بالاترین سطح را از نظر ترکیب داده ها دارا می‌باشند و معمولاً شامل گزارشات به اشکال استاندارد بوده و حاوی نمودار نیز می‌باشند . سیستم‌های پشتیبان مدیران ارشد از جدید ترین سیستم‌های اطلاعاتی می‌باشند و تا امروز نسبت به ۵ نوع سیستم دیگر کمترین مقبولیت را داشته اند . یک دلیل این امر آن است که غالب مدیران اجرایی قبل از آن که استفاده از سیستم‌های کامپیوتری گسترش یابد ، کار خود را شروع کرده‌اند و لذا سیستم‌های اطلاعاتی را در دانشگاه مطالعه نکرده اند ، در نتیجه تمایلی برای استفاده از آن ها ندارند ، در حقیقت هنوز بسیاری از آن ها استفاده از ماشین تحریر معمولی را ترجیح می‌دهند . در عین حال بسیاری از مدیران اجرایی همکاران فوق العاده مجربی دارند که می‌توانند گزارشاتی تهیه کنند که نیاز‌های اطلاعاتی آن ها برطرف کنند .

اما در شرایط نوین سازمان‌ها ، متخصصین حرفه ای با داشتن تجربه کامپیوتری به پستهای ارشد اجرایی می‌رسند . این متخصصین به احتمال زیاد نه تنها از سیستم‌های رایانه ای پشتیبانی می‌کنند بلکه از آن ها متقابلاً انتظار پشتیبانی نیز دارند ( صرافی زاده ،۱۳۸۰: ۲۵۸) عیناً تکرار در ماخذ صرافی زاده ، ۱۳۸۳: ۷۰).

۲-۲۷- سیستم پشتیبانی عملیاتی (ESS ) از منظری دیگر

برای کاربرد و استفاده مناسب از این سیستم ، مدیران عالی ( سطوح بالای سازمان ) باید بینش و بصیرتی کافی در کلیه عملیات بخش‌های مختلف سازمان را داشته باشند به عبارتی مدیری که در رأس سازمان قرار دارد ، برای استفاده از این سیستم ، باید حداقل آگاهی اولیه در حسابداری ، مهندسی و .. را داشته باشد تا بتواند به نحو احسن از این سیستم بهره گیرد . ضمناً این سیستم ایجاب می‌کند که مدیران آشنایی اولیه و ضمنی درباره رقبا شرایط اقتصادی ، اجتماعی و فرهنگی و سیاسی اثر گذار بر محیط سازمان و اثر پذیر از آن را داشته باشند ( طالقانی ، ۱۳۸۲: ۲۶۷)

۲-۲۸- سیستم گزارشات مدیریت

سیستم گزارشات مدیریت یک منبع اطلاعات گسترده در سطح سازمان است که توسط مدیران در کلیه سطوح و در تمام زمینه‌های فعالیتی مورد استفاده قرار می‌گیرد .

سیستم‌های گزارشات مدیریت ، گزارشات لازم را از سیستم‌های پردازشی تعاملات به صورت ترکیبی تهیه و در اختیار مدیران جهت تصمیم گیری قرار می‌دهند ( صرافی زاده ،۱۳۸۳: ۵۷).

سیستم گزارشات مدیریت در تقسیم بندی سیستم‌های اطلاعاتی به دلیل گزارشاتی که جهت پشپتیبانی از تصمیمات مدیران ارائه می‌دهد ، اهمیت دارد این سیستم گزارشات مختلفی را در اختیار مدیران قرار می‌دهد . اگر چه گزارشات این سیستم‌ها در ابتدای سال‌های دهه ۷۰ به صورت ساختار یافته بود ، ولی امروزه با پیشرفت دانش برنامه نویسی و طراحی نرم افزار‌های تولید گزارشات ، کاربران قادرند تا انوع گزارشات را طراحی و از سیستم دریافت کنند . انواع گزارشات این سیستم را می‌توان به ‌گروه‌های زیر تقسیم کرد :

۲-۲۸-۱- گزارشات برنامه ای

گزارشاتی که ساختار آن ها از قبل از سوی طرح سیستم و با توجه به نیاز در سیستم قرار داده شده است . این گزارشات غالباً گزارشاتی شناخته شده در حیطه‌های تصمیم گیری هستند ، مانند گزارش سود و زیان ، گزارش کارنامه دانشجو و تراز مالی.

۲-۲۸-۲- گزارشات در خواستی

با توجه به ماهیت کار مدیران و تغییرات شرایط تصمیم گیری، مدیران به گزارشاتی نیاز دارند که پاسخ گوی موقعیت خاص تصمیم آن ها باشد . امروزه مدیران می‌توانند انواع گزارشات را در سیستم طراحی و آن را دریافت کنند . به محض طراحی یک گزارش می‌توان آن را برای بهره برداری آتی در ساختار گزارشات ذخیره کرد .

۲-۲۸-۳- گزارشات استثنایی ( خاص )

گزارشاتی هستند که ساختار آن از قبل طراحی شده و در سیستم قرار داده شده است ولی دریافت آن مستلزم بروز شرایط خاص می‌باشد مثلاً در مدیریت مالی مایلم که میزان نقدینگی از میزان خاصی کاهش نیابد . لذا سطح مورد نظر به عنوان یک شرط در سیستم تعریف می‌شود و در شرایط عادی یک نقدینگی بالای سطح مذکور است این گزارش اطلاعاتی را دردرون خود ندارد ولی به محض رسیدن به سطح مورد نیاز سیستم گزارش را ارائه می‌دهد . این گزارش می‌تواند پیام‌های خاصی را به دنبال داشته باشد مانند عدم امکان صدور چک و یا پرداخت در سیستم . این گزارشات را می‌توان طوری تنظیم کرد که به صورت اتوماتیک به محض بروز شرایط به صورت پیام به کاربر ارسال شود . ماهیت این گزارشات هشدار دهنده است .

۲-۲۸-۴- گزارشات تفصیلی

از طریق این گزارشات می‌توان ریز اقلامی‌را که منجر به تهیه گزارش شده است دریافت کرد . مدیران معمولاً برای کنترل اقلام اطلاعاتی گزارشات دریافتی نیاز به ریز اقلام دارند . این نیاز را می‌توان با گزارشات تفصیلی که به صورت سطح بندی تهیه می‌شود تامین کرد . مثلاً در گزارش فروش ماهیانه مبلغ فروش کل درج می‌شود . مدیر مایل است مبلغ فروش را بر اساس منطقه جغرافیایی ، نمایندگی ، فروشنده و یا محصول دریافت کند . گزارشات تفصیلی می‌توانند این نیاز‌های اطلاعاتی را پاسخگو باشند .

۲-۲۸-۵- گزارشات شخص

رجوع به داوری ایکسید به طور کامل اختیاری است و طرفین دعوا باید با داوری ایکسید موافقت کرده باشند، اما همه کشورهای عضو ایکسید به موجب عهدنامه ملزم هستند که آرای داوری ایکسید را شناسایی و اجرا نمایند.

تا تاریخ ۴ نوامبر ۲۰۰۷، تعداد ۱۵۵ کشور عهدنامه ایکسید را امضا کرده ­اند. از این تعداد در ۱۴۳ کشور عهدنامه از تصویب گذشته و به اجرا درآمده است. در مرکز داوری ایکسید تا ۱۳ نوامبر ۲۰۰۸، تعداد ۱۵۲ پرونده رسیدگی و مختومه شده و ۱۲۳ پرونده در جریان است. ایران عضو این عهدنامه نیست.

مرکز داوری ایکسید از سال ۱۹۷۸ میلادی قواعد خاصی را برای فراهم نمودن تسهیلات و ارائه امکانات برای اداره و برگزاری داوری در دعاوی ناشی از قراردادهای سرمایه ­گذاری که دولت طرف آن یا دولت شخص خارجی طرف دعوا (سرمایه­ گذار) عضو عهدنامه نباشند، پیش ­بینی نموده است. این قواعد در سال ۲۰۰۶ مورد بازبینی قرار گرفته است. ‌به این ترتیب این مرکز امکانات اضافی ارائه می­دهد و تا کنون تعدادی داوری را نیز تحت این قواعد به انجام رسانده است. باید در نظر داشت که عهدنامه ایکسید بر داوری­های تحت این قواعد قابل اعمال نخواهد بود. آرای صادره تحت این قواعد برای دولت­ها همچون آرای داوری عهدنامه ایکسید، الزام­آور نیست، اما به هر حال چنین آرایی به موجب عهدنامه نیویورک یا سایر عهدنامه­های دوطرفه یا چندطرفه برای اجرای آرای داوری قابل اجرا خواهند بود.^[۳۷]

ج) حل و فصل اختلاف در سازمان تجارت جهانی

روش حل و فصل اختلاف در سازمان تجارت جهانی ترکیبی از روش­های مختلف حل اختلاف است که در مجموع از هر دسته از روش­های سیاسی و حقوقی متمایز است. آغاز این روش رسیدگی مشورت اجباری بین دولت­های طرف اختلاف است که یک روش سیاسی حل اختلاف است و در پی انقضای مهلتی معین تشکیل مرجع رسیدگی پیش ­بینی شده است. که نوعی نهاد قابل مقایسه با داوری و یا حتی سازش محسوب می­ شود و پس از انجام وظیفه منحل می­ شود. در عین حال این مرجع رسیدگی ها حکم صادر نمی­کنند و گزارش می­ دهند که تصویب یا عدم تصویب آن بستگی به نظر رکن حل اختلاف دارد که در واقع همان شورای سازمان است. و عملا ملاحظات سیاسی در کار آن دخالت دارد. به علاوه وجود رکن استینافی در این نظام در مقابل خصیصه­ای کاملا قضایی ‌به این نظام می­بخشد. و ‌به این ترتیب نهایتاً نمی­ توان نظام مذبور را قاطعانه در زمره روش­های حقوقی یا سیاسی دانست اما با توجه به اینکه نظام مذبور در پی اصلاحات دور اروگوئه گرایش بیشتری به سمت (قاعده مندی)و قضایی شدن یافته است و وزن و اعتبار عوامل حقوقی در آن بیشتر شده است. بهتر است شبه قضایی خوانده شود تا شبه سیاسی.^[۳۸]

مرحله اول : مشورت

در صورتی که بین دو دولت اختلافی پیش آید اولین مرحله رسیدگی ‌به این صورت است که طرفین به صورت خارج از تشریفات و مقررات با یکدیگر به گفتگو بنشینند که به آن اطلاعیه گفته می­ شود. این اطلاعیه عملا می ­تواند منتهی به گفتگوی رسمی دو دولت شود و اگر به توافقی برسند نتایج به سازمان اعلام می­ شود. در ماده ۴ بندهای یک و دو به اصل مشورت به عنوان اولین اقدام در جهت رفع اختلافات اشاره شده و اعضا را متعهد به انجام آن دانسته است.

درخواست مشورت کتبی بوده و حتما دلایل درخواست و توضیحات مبنای حقوقی شکایت در آن باید قید شود طرف متعاهد باید ظرف ۱۰ روز پاسخ داده و ظرف ۳۰ روز با حسن نیت وارد مشورت شود این مشورت در طی ۶۰ روز که برای ۶۰ روز دیگر نیز قابل تمدید است صورت ‌می‌گیرد. مشورت محرمانه بوده و به اطلاع رکن حل اختلاف سایر کشورها و کمیته­ های مربوط می­رسد. متعاهدین باید تمام تلاش خود را برای رسیدن به نتیجه انجام دهند ولی اگر به نتیجه نرسند و یا طرف متعاهد وارد مشورت نشود در هر مرحله بعد از عضو شاکی می ­تواند درخواست تشکیل هیئت رسیدگی را بنماید.^[۳۹]

مرحله دوم : رویه ­های اختیاری

در زمان مشورت رویه ­های اختیاری دیگری نیز که رویه­ هایی اصولا دیپلماتیک هستند وجود دارند که عبارتند از مساعی جمیله ـ سازش و میانجیگری که عمدتاً با مشارکت مدیر کل صورت ‌می‌گیرد باید توجه نمود که این سه روش بر خلاف مشورت الزامی نبوده و تنها با توافق طرفین صورت ‌می‌گیرد به کارگیری سه روش فوق­الذکر نه تنها قبل از تشکیل هیات رسیدگی امکان پذیر باشد. بلکه در طول کار هیئت نیز انجام آن میسر بوده و این نشان دهنده تمایل قانون­گذار به حل و فصل اختلافات ‌بر اساس توافق طرفین و از طریق داوری ‌می‌باشد تا بر اساس تصمیمات و نظرات یک مرجع رسمی و حقوقی. ‌در مورد موضوعاتی که دو طرف به وضوح مشخص کرده ­اند، داوری سریع می ­تواند حل اختلاف را تسریع کند.

توسل به داوری منوط به توافق طرفین است، جز ‌در مورد موضوعاتی که در موافقت نامه یا به ان تصریح شده است. طرفها بر اجرای رأی‌ داوری توافق می‌کنند و آرا داوری به رکن شورا یا کمیته مربوطه موافقت نامه اعلام می شود و در هر حال مواد ۲۱و۲۲ درمورد نظارت بر اجرا و جبران و تعلیق امتیازات یا در نظر گرفتن تغییرات لازم اعمال می­ شود.

این نکته حائز اهمیت است که داوری در سازمان تجارت جهانی با آنچه در حقوق بین ­الملل و تجارت بین ­الملل وجود دارد متفاوت ‌می‌باشد و لذا داوری در سازمان تجارت جهانی خیلی متداول نیست، زیرا در گات داوری دارای قواعد خاصی نیست و درعین حال عنصر قضایی در آن وجود ندارد بلکه هدف از داوری در آن عمدتاً دستیابی به یک سازش منصفانه است تا حل و فصل قضایی دبیرخانه سازمان جهانی تجارت به هیات­های نمایندگی به ویژه ‌در مورد جنبه­ های حقوقی، تاریخی و شکلی موضوعات کمک کرده و حمایت­های مربوطه را ارائه می­ کند.

یک کارشناس حقوقی از دوایر همکاری فنی سازمان با حفظ بی­طرفی دبیرخانه در اختیار کشورهای در حال توسعه قرار ‌می‌گیرد.^[۴۰]

مرحله سوم : تشکیل هیئت رسیدگی

درخواست تشکیل هیئت رسیدگی پس از عدم موفقیت راه­های قبل به رکن حل اختلاف داده می­ شود و این رکن در اولین جلسه پس از اینکه درخواست در دستور کار قرار گرفت تشکیل یا عدم تشکیل هیئت را تصویب می­ کند. درخواست باید کتبی باشد. اعضای هیئت رسیدگی که سه نفر هستند و قبلا پنج نفر بودند از سوی دبیر خانه به طرفین معرفی می­شوند. این اعضا از میان افراد دولتی یا غیر دولتی که قبلا در هیئت­های نمایندگی کار کرده و یا نماینده دولت‌ها در گات شورا یا کمیته و… می­باشند. و در عین حال حقوق یا سیاست یا تجاری یک عضو خدمت کرده باشند انتخاب می­گردند. ‌در مورد کشورهای در حال توسعه در صورت درخواست دولت مذکور یکی از اعضای هیات باید از کشور در حال توسعه باشد.

وظایف هیات رسیدگی عبارتند از:

– کمک به رکن حل اختلاف در ایفای مسئولیت­هایش

– ارزیابی عینی مسئله مطروحه و حقایق موضوع

– دستیابی به یافته­ هایی که رکن را در ارائه توصیه یا صدور حکم کمک کند

– مشورت با طرف­های اختلاف و دادن فرصت کافی برای یافتن راه حل مرضی­الطرفین

پذیرفته شده‏ترین تئوری در این مجموعه تئوری موسوم به ناکامی- پرخاشگری است. در این تئوری پرخاشگری برآیند فرایندی در نظر گرفته می‏ شود که در خلال آن افراد از دستیابی به هدف یا اهداف خویش باز می‏مانند و احساس ناکامی در آن‌ ها شکل می‏ گیرد. ناکامی حاصل از چنین فرایندی در نهایت سبب بروز حرکات و رفتارهای پرخاش‌جویانه و خشونت‏آمیز بین افراد می‏ گردد. مهم‌ترین هدف یا اهدافی که به عنوان محور آسیب مورد توجه قرار می‏ گیرند منبع یا منابع ناکامی هستند‌ (محسنی تبریزی، ۱۳۷۹).

تئوری ناکامی-پرخاشگری از یک‏سو، ناکامی را موجب انگیزه های پرخاش‌جویانه و پرخاش‌گرایانه می‏داند و از دیگرسو ریشه هر گونه پرخاشگری را در عوامل پیشین موجب نوعی پرخاشگری منجر می‏ گردد و پرخاشگری نیز به نوبه خود نتیجه و حاصل نوعی ناکامی است. در تعریف ناکامی عنوان شده که ناکامی احساسی است که در نتیجه ایجاد مانع بر سر راه رسیدن به هدفی که فرد آن را مطلوب می‏شمارد پدید می ‏آید (محسنی تبریزی، ۱۳۷۹).

این هدف می‏تواند ذهنی باشد- مثلاً فرد گمان کند که در حال رسیدن به هدف دلخواهش است و لذت‌های آن را پیش ‏بینی کند و یا ممکن است در رفتار ظاهری تجلی یابد. در هر دو مورد، چنانچه اتفاقا مانعی سر راه تحقق هدف یا اهداف مورد انتظار فرد گردد، می‏توان گفت که وی ناکام شده است‌ (برکویتز، ۱۹۸۶).

تئوری ناکامی-پرخاشگری در آغاز‌ (۱۹۳۹) از جانب روان‏شناسانی مانند دولارد^[۲۲]، دوب^[۲۳]، میلر^[۲۴] و سیرز^[۲۵] مطرح گردید. فرضیات آغازین تئوری ناکامی- پرخاشگری عبارت بودند از‌‌: ناکامی سبب بروز برخی اشکال پرخاش‌جویی می‏ گردد. کنش‌های پرخاش‌جویانه حاصل برخی اشکال ناکامی هستند. دولارد و همکارانش به طرح این ادعا پرداختند که محرک پرخاشگری سائقی روان شناختی است که مانند سائق‏های فیزلوژیکی- مثل گرسنگی و تشنگی- است. سائق فیزیولوژیکی مانند گرسنگی به سبب محرومیت از غذا به وجود می ‏آید؛ پرخاشگری نیز به سبب ناکامی حاصل می‏ گردد. دولارد استدلال می ‏کند سائق گرسنگی تلاش برای یافتن غذا و سائق پرخاشگری تلاش برای آسیب‏رساندن را برمی‏انگیزانند‌ (برم و کاسین، ۱۹۹۳).

به اعتقاد دولارد و همکارانش هر چه محرک دستیابی به هدف و انتظار تحقق آن نیرومندتر باشد، ناکامی به گونه‏ای شدیدتر تجلی می‏یابد. انرژی پرخاش‌جویانه نیاز به تخلیه مستقیم علیه منبع ناکامی دارد‌ (مایرز، ۱۹۹۴).

از جمله مفاهیم حائز اهمیتی که در جریان تحولات تئوری ناکامی- پرخاشگری وارد این تئوری شد، مفهوم جابجایی یا تعویض است. جابجایی به مفهوم تعبیر کانون توجه فرد از عامل ایجادکننده تنیدگی روانی و ناراحتی و متوجه ‏ساختن خشم به موضوع دیگری به عنوان جانشین است. به زعم روان‏شناسان، هر میل یا خواسته غریزی که به مانعی برخورد کند و مجال ارضا و تشفی نیابد، ایجاد تنیدگی روانی و ناراحتی می ‏کند. برای رفع این تنیدگی ‌ناراحت کننده، میل مذبور یا پس‏زده می‏ شود و به ناخودآگاه می ‏رود، یا اینکه جای خود را به خواسته دیگری که اجابت آن سهل و مجاز است می‏ دهد‌ (محسنی تبریزی، ۱۳۷۹).

لئونارد برکویتز بر مبنای این نگرش که کلیه رفتارها به درجات مختلف محصول تأثیرات طبیعی و محیطی بر ارگانیسم زنده می‏ باشند، مبادرت به فرمول‏بندی مجدد فرضیات آغازین تئوری ناکامی- پرخاشگری ‌کرده‌است. به نظر وی ناکامی به گونه‏ای خود به خود سبب تحریک پرخاشگری نمی‏ شود و قرار گرفتن در معرض الگوهای پرخاشگری همیشه منجر به تجلی پرخاشگری نمی‏ شود. در مقابل، برکویتز این اصل موضوعه را مطرح کرد که ناکامی به عنوان یک ساز و کار حاضر و آماده، برای واکنشی پرخاش‌جویانه عمل می ‏کند. ناکامی و تکرار فزاینده آن به تدریج تمایل فرد ناکام را به نمایش واکنش پرخاش‌جویانه تقویت می ‏کند‌ (برکویتز، ۱۹۸۶).

نقد و ارزیابی

تئوری ناکامی- پرخاشگری از آغاز مطرح‏شدن در معرض مناقشه قرار داشت. تردیدی نیست که بین ناکامی و پرخاشگری ارتباط وجود دارد، اما آیا می‏توان حکم قطعی صادر کرد که ناکامی همیشه میل به پرخاشگری ایجاد می ‏کند؟ انتقادات زیادی به تئوری ناکامی- پرخاشگری و گروه دولارد وارد شد. یکی از اولین نقدها از جانب میلر^[۲۶] که خود از طراحان تئوری مذکور بود به آن وارد گردید. وی اذعان داشت که ناکامی در همه موارد تمایل به پرخاشگری را سبب نمی‏گردد. پژوهش‌‌‌‌‏های بعدی نشان داد که ناکامی در مواردی بیشتر تجلی می‏یابد که افراد از تحقق هدف بسیار مهمی که احساس می‏ کنند استحقاق دستیابی به آن را دارند محروم می ‏شوند‌ (برم و کاسین، ۱۹۹۳).

بنا بر این، حتی اگر ناکامی را به ‌عنوان یک عامل در بروز پرخاشگری مؤثّر بدانیم، نمی‏توان با قاطعیت نتیجه گرفت که هرگاه ناکامی رخ می‏ دهد به طور حتم پس از آن باید در انتظار پرخاشگری بود. منتقدان با اشاره به شواهد فراون اذعان می‏ نمایند که ناکامی تنها یکی از عوامل متعدد بالقوه پرخاشگری است‌ (برم و کاسین، ۱۹۹۳).

۳)رهیافت جامعه‏شناختی

پس از عدم کامیابی نسبی تئوری‌های رفتار غریزی و ناکامی-پرخاشگری در تبیین خشونت و پرخاشگری، محور توجه اندیشمندان علوم انسانی و اجتماعی معطوف به رهیافتی گردید که در آغاز در قالب تئوری موسوم به «یادگیری اجتماعی» از جانب آلبرت باندورا مطرح گردید. مبنای این تئوری بر این اساس استوار است که پرخاشگری و خشونت رفتار و کنشی اجتماعی است که از طریق فرایندهای اجتماعی، تولید، بازتولید و فرا‌گرفته می‏ شود (جیل و زیگلر، ۱۹۹۲).

باندورا با نقد رفتارگرایی افراطی اسکینر بر این باور تأکید دارد که عوامل رفتاری، ادراکی و محیطی در تعامل با یکدیگر شکل‏دهنده شخصیت افراد هستند. به عبارت دیگر، رفتار، عوامل فردی و نیروهای اجتماعی جملگی بر یکدیگر تأثیر گذاشته و از هم تأثیر می‏پذیرند. باندورا، بر خلاف اسکینر و سایر رفتارگرایان که تقریبا به طور کامل به یادگیری از طریق تجربه مستقیم توجه داشتند، تأکید ویژه‏ای بر نقش یادگیری مشاهده‏ای در آشنایی با رفتار می ‏کند. در واقع، متمایزترین جنبه نظریه باندورا این است که به باور وی بیشتر رفتارهای انسانی از طریق مشاهده یا الگوهای مثالی آموخته می ‏شوند‌ (جیل و زیگلر، ۱۹۹۲).

رهیافت یادگیری اجتماعی بر این موضوع تأکید دارد که چگونه وضعیت‌های اجتماعی و محیطی به افراد می‏آموزند تا پرخاش‌گرایانه رفتار کنند. در این رهیافت، پرخاش‌جویی و پرخاشگری به مثابه رفتارهایی اجتناب‏ناپذیر تلقّی نمی‏شوند، بلکه به عنوان رفتارهایی در نظر گرفته می ‏شوند که بر اساس پاداش‌ها و تنبیهات مستقیمی که افراد به طور مستقیم تجربه می‏ کنند توجه دارد، بلکه افزون بر آن پاداش‌ها و تنبیهاتی که الگوهای نقش- افرادی که راهنمای عمل رفتار قرار می‏ گیرند به سبب رفتار پرخاش‌گرایانه‏شان دریافت می‏دارند، توجه دارد. بر این اساس، افراد به مشاهده و تأمل در رفتار الگوها و پیامدهای رفتار آن‌ ها می‏پردازند؛ اگر این پیامدها مثبت باشد، رفتار مذکور در وضعیت‌های مشابه از طرف مشاهده‏کننده مورد تقلید قرار می‏ گیرد‌ (فلدمن، ۱۹۹۳).

۳-۷٫ روش تجزیه و تحلیل داده ها

به طور کلی ‌می‌توان گفت که در تجزیه و تحلیل داده ­ها، یک بُعد کمّی وجود دارد که آن محاسبات آماری خاص است و یک بعُد کیفی که آن تحلیل­ها، استدلال­ها و استنتاج­هایی است که بر روی نتایج محاسبات آماری صورت می پذیرد تا بتوان در نهایت آن را به جامعه آماری تعمیم داد. استفاده از روش‌های آماری به دو شکل توصیفی و استنباطی صورت می‌گیرد (حافظ­نیا، ۱۳۷۷).

تحقیقات همبستگی را ‌می‌توان بر حسب هدف به سه دسته تقسیم کرد:

۱- مطالعه همبستگی دو متغیری

۲- تحلیل رگرسیونی

۳- تحلیل ماتریس همبستگی با کواریانس

روش‌های آماری مورد استفاده در این پژوهش، آمار توصیفی، رگرسیون، همبستگی، آزمون اف (F.test)، آزمون تی (T.test) و آزمون دوربین-واتسون می‌باشد. در این تحقیق، ابتدا نمونه‌ آماری از بین جامعه‌ آماری بانک‌های پذیرفته شده در بازار بورس اوراق‌بهادار تهران، بر اساس شرایط ویژه‌ای که در بخش جامعه و نمونه آماری ذکر شد، انتخاب گردیده و سپس به منظور محاسبات مربوط به فرضیات و آزمون آن‌ ها از نرم‌افزارهای Excel و Eviews8 استفاده می‌شود.

۳-۸٫ معرفی مدل پژوهش

هدف این تحقیق بررسی این موضوع است که آیا بین استراتژی جسورانه سرمایه در گردش با مدیریت ریسک در صنعت بانکداری ارتباط معناداری وجود دارد؟ با بهره گرفتن از الگوی همبستگی و رگرسیون خطی این رابطه سنجیده شده است. الگوی مورد استفاده به صورت ذیل می‌باشد:

برای آزمون فرضیه فرعی اول تحقیق از الگوی رگرسیون خطی زیر استفاده شده است:

که در آن؛

: انحراف معیار نرخ بازده دارایی ها

: نسبت دارایی‌های جاری به مجموع دارایی ها

: نسبت بدهی‌های جاری به مجموع دارایی ها

: اندازه شرکت

: اهرم مالی شرکت

: رشد شرکت

= مقدار باقیمانده مدل

برای آزمون فرضیه فرعی دوم تحقیق از الگوی رگرسیون خطی زیر استفاده شده است:

که در آن؛ : انحراف معیار بازده حقوق صاحبان سهام

۳-۹٫ روش های آماری مورد استفاده در تحقیق

در این بخش روش های آماری مورد نیاز جهت بررسی نتایج تحقیق، تشریح می‌گردد.

۳-۹-۱٫ تحلیل رگرسیون

رگرسیون در لغت به معنای «بازگشت به مراحل قبلی در یک مسیر تحول و توسعه» است. تحلیل رگرسیون روشی برای مطالعه ی سهم یک یا چند متغیر مستقل در پیش‌بینی متغیر وابسته است (خاکی، ۱۳۸۷).

برای مدل‌های رگسیون خطی، روش حداقل مربعات معمولی ساده ترین و مرسوم ترین روش است. یک مدل رگرسیون خطی چند متغیره به شرح زیر است:

که در آن؛ متغیر مستقل، متغیر وابسته، باقیمانده ها و i تعداد نمونه ها می‌باشد. تحلیل رگرسیون مبتنی بر چند فرض اساسی و ساده می‌باشد و اگر یک یا چند مورد از این مفروضات برقرار نباشد، تفسیر مربوط به تحلیل رگرسیون نادرست بوده و پیش‌بینی های انجام شده بر اساس آن ضعیف خواهد بود (بیدرام، ۱۳۸۱).

همان‌ طور که بیان شد، در صورتی محقق می‌تواند از رگرسیون خطی استفاده نماید که شرایط زیر محقق شده باشد:

میانگین (امید ریاضی) خطاها صفر باشد.

واریانس خطاها ثابت باشد.

مفروضات ۱ و ۲ بدین معنی است که توزیع خطاها باید باید دارای توزیع نرمال باشد.

بین خطاهای مدل همبستگی وجود نداشته باشد.

متغیر وابسته دارای توزیع نرمال باشد.

بین متغیرهای مستقل همبستگی وجود نداشته باشد، به عبارتی دارای هم خطی نباشند (مومنی و فعال قیومی، ۱۳۸۹).

در ادامه به آزمونهایی که این مفروضات را مورد ارزیابی قرار می‌دهند اشاره می شود.

۳-۹-۱-۱٫ بررسی نرمال بودن خطاها

یکی دیگر از مفروضات در نظر گرفته شده در رگرسیون آن است که خطاها دارای توزیع نرمال با میانگین صفر باشند. بدین منظور باید مقادیر استاندارد خطاها محاسبه شود نمودار توزیع داده ها و نمودار نرمال بودن آن ها رسم شود و سپس مقایسه ای بین دو نمودار صورت گیرد (مومنی و فعال قیومی، ۱۳۸۹).

۳-۹-۱-۲٫ عدم خود همبستگی-آزمون دوربین- واتسون^[۴۳]

در یک مدل کلاسیک رگرسیون خطی فرض بر آن است که کوواریانس بین اجزای اخلال برابر صفر است. به عبارت دیگر، بین اجزای اخلال همبستگی وجود ندارد. ‌به این معنی که جزء اخلال مربوط به یک مشاهده، تحت تاثیر جزء اخلال مربوط به مشاهده دیگر قرار نمی گیرد. نقض این فرض، مشکلی به نام خود همبستگی ایجاد می‌کند. مشکل خود همبستگی، هرچند در داده های مقطعی نیز پدید می‌آید ولی در داده های سری زمانی متداول تر است. در صورت وجود خود همبستگی مشکلاتی از قبیل کارا نبودن تخمین ها و غیر واقعی شدن آماره های F و t را به وجود می آورد.

آزمون‌های مختلفی برای شناسایی خود همبستگی استفاده می‌شوند، از قبیل آزمون دوربین-واتسون، آزمون بریوش و گادفری، آزمون‌های خاصی نیز تنها در ارتباط با کشف خودهمبستگی در مدل‌های پانل مطرح شده است به عنوان نمونه آزمون بالتاجی و وو (۱۹۹۹) و آزمون باتاجی و لی (۱۹۹۵).

برای آزمون همبستگی پیاپی در جملات خطا از آزمون دوربین-واتسون استفاده شده است. آزمون دوربین- واتسون بر مدل خطای خود همبسته‌ی مرتبه اول مبتنی است.

۳-۹-۱-۳٫ آزمون نرمال بودن خطاها

در نرم افزار Eviews6 برای مشخص شدن نرمال بودن متغیر از آزمون کولموگوروف- اسمیرنوف (K-S) استفاده می شود. در این آزمون اگر سطح معناداری بیشتر از ۵% باشد، نرمال بودن داده های مربوط به متغیر مدنظر مورد تأیید قرار می‌گیرد.

۳-۹-۱-۴٫ آ‍زمون هم خطی^[۴۴]

هم خطی وضعیتی است که نشان می‌دهد یک متغیر مستقل تابعی خطی از سایر متغیرهای مستقل است. اگر هم‌خطی در یک معادله رگرسیون بالا باشد، بدین معنی است که بین متغیرهای مستقل همبستگی بالایی وجود دارد و ممکن است با وجود بالا بودن ضریب تعیین، مدل دارای اعتبار بالایی نباشد. برای بررسی عدم وجود هم‌خطی بین متغیرهای مستقل از آماره­ های عامل تورم واریانس و تولرانس استفاده می شود (مومنی و فعال قیومی، ۱۳۸۹). به طور تجربی چنانچه عامل تورم واریانس کمتر از ۱۰ باشد و تولرانس نزدیک به عدد یک باشد، بیانگر عدم مشکل جدی از بابت هم خطی ‌می‌باشد و ‌می‌توان رگرسیون را مورد استفاده قرار داد.

۳-۹-۲٫ ضریب تعیین (R² )

با بهره گرفتن از ضریب تعیین، مناسب بودن خط رگرسیون برازش شده بر اساس مجموعه ای از داده ها مورد بررسی قرار می‌گیرد. ضریب تعیین درصد تغییرات کل در Y را که از طریق مدل رگرسیون توضیح داده شده است را اندازه گیری می‌کند. ضریب تعیین بین صفر و یک قرار دارد و هرچه به یک نزدیکتر باشد، مطلوب تر است.

۳-۹-۳٫ آزمون F

بحث سرمایه در گردش و نقدینگی را بسان خونی تشبیه کرده‌اند که در رگهای یک واحد تجاری در جریان است تا واحد تجاری بتواند به حیات خود ادامه دهد و از مدیریت این بخش به عنوان قلب تپنده واحد تجاری یاد شده است که وظیفه پمپاژ خون به رگهای سازمان را به عهده دارد(رهنمای رودپشتی و کیانی، ۱۳۸۷، ۸).

مدیریت سرمایه در گردش، تعادل قابل توجه بین دو هدف شرکت یعنی سودآوری و نقدینگی است. شرکت تلاش می‌کند بدون از دست دادن جایگاه اعتباری و نقدینگی، سود را حداکثر کند(عالم و همکاران^[۸]، ۲۰۱۱، ۴۹).

بخش حیاتی در مدیریت سرمایه در گردش، حفظ نقدینگی در عملیات روزانه برای اطمینان از هموارسازی عملیات و برآورده کردن تعهدات است. با این حال این کار ساده نیست، چون مدیران باید مطمئن شوند که عملیات تجاری به شیوه ای کارآمد و سودآور در حال اجراست. امکان عدم تطابق دارایی های جاری و بدهی های جاری در طول این فرایند وجود دارد. اگر این اتفاق بیافتد و مدیر شرکت نتواند به درستی آن را مدیریت کند روی رشد و سودآوری شرکت اثر می‌گذارد. تجربه نشان داده است که یکی از دلایل عمده پریشانی مالی و ورشکستگی اغلب شرکت ها، مدیریت نامناسب سرمایه در گردش است(بونیا و داس^[۹]، ۲۰۱۲، ۹۵۷). در واقع مدیریت سرمایه در گردش منبعی مهم برای بهبود عملکرد مالی به شمار می‌آید (فتحی و توکلی، ۱۳۸۸، ۱۰۵).

ازدیدگاه مدیران مالی مدیریت سرمایه در گردش یک مفهوم ساده وروشن است که از توانایی شرکت در درک تفاوت بین دارایی ها و بدهی های کوتاه مدت اطمینان می‌دهد(یعقوب نژاد و همکاران، ۱۳۸۹، ۱۱۸) به عبارت دیگر مدیریت سرمایه در گردش به منظور تغییر در انواع دارایی های جاری و منابع مالی کوتاه مدت اعمال می شود(ایزدی نیا و تاکی، ۱۳۸۹، ۱۲۲).

در عمل مدیریت سرمایه در گردش به یکی از مسائل های سررسید شده و استفاده از فرصت های ناگهانی مناسب جهت سرمایه گذاری که نشانه ای از انعطاف پذیری واحد تجاری می‌باشد و دسترسی به مواد اولیه برای تولید به طوری که شرکت بتواند به موقع جوابگوی تقاضای مشتریان مهم در سازمان ها باشد تبدیل شده است، جایی که بسیاری از مدیران اجرایی درگیر شناسایی عوامل اصلی مدیریت سرمایه در گردش و سطح بهینه آن هستند. هر گونه تصمیمی که در این بخش توسط مدیران واحد تجاری اتخاذ می شود، اثرات قابل ملاحظه ای روی بازدهی عملیاتی واحد تجاری می‌گذارد که باعث تغییر ارزش شرکت و نهایتاً ثروت سهام‌داران خواهد شد (یعقوب نژاد و همکاران، ۱۳۸۹، ۱۱۸ و ۱۱۹).

از نظر آدام اسمیت (۱۹۸۰) نیز مدیریت سرمایه در گردش به دلیل تاثیری که بر سودآوری، ریسک و متعاقب آن ارزش شرکت می‌گذارد حائز اهمیت است. چرا که سرمایه گذاری در سرمایه در گردش مبادله بین سودآوی و ریسک را شامل می شود و تصمیماتی که به افزایش سودآوری گرایش دارد منجر به افزایش ریسک نیز می شود و برعکس، تصمیماتی که بر روی کاهش ریسک متمرکز است به کاهش سودآوری بالقوه منجر می شود(فتحی و توکلی، ۱۳۸۸، ۱۰۶).

در نتیجه تداوم فعالیت های بنگاه های اقتصادی تا میزان زیادی به مدیریت منابع کوتاه مدت آن بستگی دارد، زیرا فعالیت های عملیاتی در یک دوره عادی که معمولا سالانه است به شناخت سرمایه در گردش و مدیریت مطلوب آن مربوط می شود(رهنمای رودپشتی وکیائی؛۱۳۸۷، ۷).

۲-۲-۱٫ تعاریف ارائه شده از مدیریت سرمایه در گردش

شالوده مباحث مدیریت مالی را سرمایه تشکیل می‌دهد و میتوان ادعا کرد که همه فعالیت های تجاری نیازمند سرمایه اند، سرمایه عبارت است از تمام منابع مالی که مورد مصرف شرکت قرار می‌گیرد و در این راستا مدیریت مالی چارچوب روابط بین سرمایه و شرکت را مشخص می‌کند( فتحی و توکلی،۱۳۸۸ ،۱۰۴).

به لحاظ واژه شناسی سرمایه در گردش در مقابل عبارت انگلیسی(Working capital) آورده شده است و در تعبیر انگلیسی آن مترادف(Circulated capital) است، چون بخشی از سرمایه شرکت را شامل می شود که نقشی مشابه خون در رگها را دارد(محمدی، ۱۳۸۸، ۸۰).

در ادبیات مالی دو مفهوم سرمایه در گردش وجود دارد: ناخالص و خالص. سرمایه در گردش ناخالص اشاره به دارایی های جاری، یعنی: پول نقد، اوراق بهادار قابل عرضه در بازار، موجودی مواد خام، کالای در حال ساخت، کالای ساخته شده و مطالبات می‌باشد. سرمایه در گردش خالص نیز عبارت است از دارایی های جاری منهای بدهی های جاری(ابازد و ساموئل^[۱۰]، ۲۰۱۴، ۲).

سرمایه در گردش یک سرمایه معاملاتی است که بیشتر از یک سال در شرکت باقی نمی ماند. وجهی که در این اقلام سرمایه گذاری می شود در طول عملیات تجاری تغییر می‌کند(یعقوب نژاد و همکاران،۱۳۸۹، ۱۲۲).

سرمایه در گردش یک شرکت مجموعه مبالغی است که در دارایی های جاری سرمایه گذاری می شود.طبق نظر اسکیلینگ نیز عموما واژه سرمایه در گردش به سرمایه گذاری سازمان در دارایی های جاری، بدهی های جاری، وجوه نقد(صندوق)، اوراق بهادار کوتاه مدت، حساب های دریافتنی و موجودی کالا مربوط می شود(فتحی و توکلی، ۱۳۸۸، ۱۰۶).

از مدیریت سرمایه در گردش نیز تعاریف متعددی بیان شده است که به بخشی از آن ها در زیر اشاره شده است:

• • مدیریت سرمایه در گردش عبارت است از تعیین حجم و ترکیب منابع و مصارف سرمایه در گردش به نحوی که ثروت سهام‌داران افزایش یابد(فتحی و توکلی،۱۳۸۸،۱۰۶)

• • مدیریت سرمایه در گردش بیانگر سیاست ها و تصمیماتی است که در بخش سرمایه در گردش به منظور تغییر در انواع دارایی های جاری و منابع تامین مالی کوتاه مدت اعمال می شود(ایزدی نیا و تاکی،۱۳۸۹، ۱۲۲).

• • مدیریت سرمایه در گردش شامل برنامه ریزی و کنترل دارایی های جاری و بدهی های جاری به شیوه ای است که خطر ابتلا به ناتوانی در ‌پاسخ‌گویی‌ به تعهدات کوتاه مدت از یک سو و جلوگیری از سرمایه گذاری بیش از حد در این دارایی ها را از سوی دیگر از میان ببرد(رأی‌^[۱۱]، ۲۰۱۲، ۱۲۷).

• • مدیریت سرمایه در گردش، نحوه عملکرد دارایی ها و بدهی های جاری را بیان می‌کند. در واقع مدیریت سرمایه در گردش، بخش مهمی از برنامه ریزی برای تامین مالی کوتاه مدت است و شامل مدیریت موجودی های مواد و کالا، حساب های دریافتنی و پرداختنی است. با بهره گرفتن از این سه جزء، برخی از حیاتی ترین نسبت های مالی مانند گردش موجودی ها، میانگین دوره وصول حساب های دریافتنی و نسبت آنی محاسبه می شود(جان نثاری، ۱۳۹۱، ۳).

• مدیریت سرمایه درگردش تصمیمات مربوط به تامین مالی بلندمدت لازم، برای پشتیبانی مالی از دارایی های جاری واحد انتفاعی را در برمی گیرد .دارایی های جاری یک شرکت از اقلام زیر تشکیل شده است: صندوق، بانک، اوراق بهادار قابل فروش، حسابهای دریافتنی، موجودی کالا و سایر دارایی های جاری(یعقوب نژاد و همکاران،۱۳۸۹، ۱۲۴).

۲-۲-۲٫ اهداف مدیریت سرمایه در گردش

1. 1. برقراری یک تعادل حساس بین حفظ نقدینگی برای پشتیبانی از عملیات روزانه و حداکثر سازی فرصت های سرمایه گذاری کوتاه مدت می‌باشد(فتحی و توکلی،۱۳۸۸، ۱۰۵).

1. 1. حصول اطمینان از ادامه عملیات شرکت و توانایی کافی در برآوردن بدهی های کوتاه مدت و هزینه های عملیاتی آینده(ابازد و ساموئل، ۲۰۱۴، ۶)