1. 1. اخذ رضایت‌نامه کتبی از مشارکت‌کنندگان در پژوهش: تنظیم فرم جلب رضایت پژوهش و ارائه به مشارکت‌کنندگان قبل از انجام مصاحبه نمونه رضایت‌نامه آگاهانه در پیوست ارائه می‌گردد.

   

1. 1. اطمینان بخشی از محفوظ ماندن اطلاعات:

1. 1. دادن اختیار تام به مشارکت‌کنندگان در خصوص اتمام مصاحبه: تعیین زمان مصاحبه نخست و مصاحبه های بعدی توسط مشارکت‌کنندگان

1. 1. رعایت حق مالکیت فکری در برخورداری از اطلاعات به دست آمده برای مشارکت‌کنندگان:

   

1. 1. تجدیدنظر در شیوه مصاحبه با توجه به نقدی که مشارکت‌کنندگان نسبت به روند مصاحبه ها انجام می‌دادند.

1. رعایت اصل رازداری: پژوهشگر طبق تعهدات اخلاقی خویش نسبت به مصاحبه شوندگان در همه مراحل ملزم است اطلاعات مربوط به مشارکت‌کنندگان را به گونه‌ای سازمان‌دهی و حفظ نماید که خوانندگان با مطالعه آن قادر نباشند پژوهیدگان را شناسایی کنند. بدین منظور در گزارش پژوهش به هنگام ارجاع دهی به متن مصاحبه ها، به جای استفاده از اسامی و عناوین از کد یا نشانه های خاصی استفاده گردید.

با توجه به قلمرو پژوهش، به هر یک از پژوهیدگان در هر رشته‌ مورد نظر عدد اختصاصی تعلق گرفت.

1. پژوهشگر تا حد امکان سعی نمود که دیدگاه‌ها، خواسته‌ها و اغراض شخصی خود را بر موضوع تحقیق تحمیل نکند.

۳-۵ مشخص نمودن میدان پژوهش و نحوه دستیابی به مشارکت‌کنندگان:

دانشگاه فردوسی به عنوان میدان پژوهش انتخاب گردید. دانشگاه فردوسی دارای تعداد چهارده دانشکده شامل ادبیات و علوم انسانی دکتر علی شریعتی، الهیات شهید مطهری، تربیت بدنی و علوم ورزشی، دامپزشکی، علوم اداری و اقتصاد، علوم پایه، علوم ریاضی کشاورزی مهندسی معماری و شهرسازی منابع طبیعی و محیط زیست دانشکده هنر نیشابور و دانشکده کشاورزی و منابع طبیعی شیروان و پژوهشکده علوم گیاه می‌باشد. از بین دانشجویان رشته‌های مختلف با توجه به نقش بااهمیتی که پژوهش و مطالعه در رشته‌های علوم انسانی دارد و می‌تواند بسیاری از مسائل اجتماعی و ارتباطی انسان‌ها را حل نماید و از طرفی دیگر علوم پایه از دیرباز مورد توجه پژوهشگران عرصه علوم طبیعی بوده و هر روز با دستاوردهای جدید دامنه‌های این علم گسترده‌تر شده است. بدیهی است دستیابی به فرازهای بالاتری از رشد کمی و کیفی در زمینه‌های کاربردی از گذر توجه بایسته به مسائل پژوهشی و به ویژه مسائل کاربردی و چالش‌برانگیز، امکان‌پذیر بوده و خواهد بود. لذا با توجه به اهمیتی یادشده این دو حوزه به عنوان قلمرو پژوهش انتخاب گردید و کلیه دانشجویان مقطع دکتری دانشکده علوم پایه و دانشکده های علوم انسانی به عنوان جامعه پژوهش در نظر گرفته شدند؛ که تعداد این دانشجویان در سال تحصیلی ۹۳-۹۲، ۲۷۸۵ نفر می‌باشد که تعداد دانشجویان دکتری در دانشکده علوم پایه، ۳۸۷ نفر است و در دانشکده‌های ادبیات و علوم اداری و اقتصاد و روانشناسی و علوم تربیتی به ترتیب ۱۶۷، ۱۳۸، ۸۱ نفر می‌باشند. از آنجایی که در تحقیقات کیفی به دنبال درک و فهم عمیق تجارب افراد یا گروه‌های ویژه هستیم ‌بنابرین‏، هنگام انتخاب پژوهیدگان باید افراد یا گروه‌هایی را انتخاب نماییم که دارای این تجربه باشند (تیلور و گرینهالگ^[۳۲]، ۱۹۹۷). کراسول ‌در مورد رویه انتخاب موارد در تحقیق کیفی چنین بیان می‌کند: «در یک مطالعه پدیدارشناسی ممکن است افراد مشارکت کننده در یک محل باشند یا نباشند. مهم ترین چیز این است که آنان باید افرادی باشند که همگی پدیده مورد مطالعه را تجربه کرده‌اند و بتوانند تجربه زنده‌شان را به خوبی بیان کنند» (کراسول،۲۰۰۷: ۱۲۸). برای انتخاب افراد مدنظر در این پژوهش از روش نمونه‌گیری هدفمند که به آن نمونه‌گیری غیر احتمالی، هدف‌دار یا کیفی نیز می‌گویند، استفاده گردید. به معنای انتخاب هدف‌دار واحدهای پژوهش برای کسب دانش یا اطلاعات است (هالوی و ویلیر^[۳۳]، ۲۰۱۰). همچنین، از نمونه‌گیری مبتنی بر ملاک استفاده گردید. در این روش بر اساس ملاک‌های مدنظر پژوهشگر، مشارکت‌کنندگان انتخاب و تجارب مشترک ایشان به صورت دقیق و عمیق بررسی شد (تاپن^[۳۴]، ۲۰۱۰). بدین معنا که کلیه‌ مشارکت‌کنندگان در این پژوهش شرایط و ملاک اصلیِ انتخاب موضوع رساله و دفاع از پیشنهاده پژوهش را دارا ‌باشند و هدف دست‌یابی به تجارب مشترک ایشان است. به پیشنهاد کمیته تحصیلات تکمیلی، دانشجویان رشته‌های علوم انسانی و رشته‌های علوم پایه به عنوان افراد مورد مطالعه تعیین گردیدند. بر این اساس، ابتدا دانشجویان دکتری دانشکده علوم پایه و سپس دانشجویان دانشکده‌های علوم انسانی مورد مصاحبه قرار گرفتند. انجام مصاحبه ها حدوداً طی سه ماه پایانی سال ۱۳۹۲انجام پذیرفت و از آذرماه آغاز و تا هجدهم اسفندماه پایان یافت. تعداد پژوهیدگان بر حسب قاعده اشباع نظری^[۳۵] ۲۵ نفر تعیین گردید. اشباع نظری قضاوتی است که پژوهشگر بر اساس آن تصمیم می‌گیرد که به جمع‌ آوری اطلاعات بیشتر از پژوهیدگان دیگر نیازی نیست و با واردکردن پژوهیده‌های جدید اطلاعات نویی به مجموعه اطلاعات قبلی اضافه نمی‌گردد (لوپز^[۳۶]، ۲۰۱۰). بسیاری از پژوهشگران کیفی اشباع را یک پدیده ذهنی توصیف می‌کنند که به دنبال غوطه ور شدن پژوهشگر در زمینه پژوهش و تمرکز بسیار بالای او بر روی پدیده مورد بررسی است (اسچیمدت و بروون^[۳۷]، ۲۰۰۹؛ بوون^[۳۸]، ۲۰۰۸). بعد از مصاحبه بیست و ششم چنان دریافت گردید که اطلاعات جدیدی از مصاحبه حاصل نشده و اطلاعات اشباع ‌شده‌اند که سریعاً متن این مصاحبه و مفاهیم مستخرج از آن به تیم پژوهش ارائه گردید و بنا به صلاحدید ایشان دو مصاحبه دیگر جهت اطمینان از رسیدن به ملاک اشباع نظری صورت گرفت و تأیید شد که موارد جدیدی حاصل نمی‌شود. به عبارتی در مجموع ۲۸ مصاحبه انجام شد که ۳ مورد جزء مصاحبه های تعقیبی قرار گرفتند. در جدول ذیل تعداد دانشجویان دکتری در این پژوهش مشارکت نمودند، ارائه می‌گردد:

جدول ۳-۱ اطلاعات دموگرافیک پژوهیدگان

دانشکده جنسیت مجموع

ادبیات و علوم انسانی دکتر شریعتی ۲ دانشجوی مرد و ۲ دانشجوی زن ۴ نفر

الهیات دکتر مطهری ۲ دانشجوی مرد و ۱ دانشجوی زن ۳نفر

علوم اداری و اقتصاد ۱ دانشجوی مرد ۱نفر

علوم تربیتی و روانشناسی ۲ دانشجوی مرد و ۵ دانشجوی زن ۹نفر

علوم پایه ۴ دانشجوی مرد و ۶ دانشجوی زن ۱۰ نفر

مجموع ۱۱ دانشجوی مرد و ۱۴ دانشجوی زن ۲۵ نفر

۳-۶ انجام مصاحبه

پس از کسب آمادگی‌های لازم پیش از مصاحبه، اقدام به اجرای مصاحبه های اصلی نمودم.

پس از آنکه جمهوریت به امپراتوری مبدل شد یکی از امپراتوران معروف به ((سیلا )) قانون خاصی را که به اسم لکس کرنلیا مشهور است وضع کرد . در این قانون به طور غیر مستقیم از جعل گفتگو شده کیفر مخصوصی برای هر یک از سه طبقه مردم (توانگران و اشراف،متوسطین،غلامان) پیش‌بینی شده بود. اگر یکی از توانگران و نجبا در بستر بیمار مشرف به مرگ حاضر می شد و وصیت او را می شنید و بر خلاف مسموعات خود وصیت نامه مجعول می ساخت یا وصیت نامه ای که بیمار به وی مسپرد یا نشان می‌داد معدوم می ساخت و یا عوض می کرد ‌به این قضیه ثابت می شد کیفرش تبعید به خارج از کشور تا آخر عمر و ضبط کلیه اموال بود. و اگر همین عمل را یکی از متوسطین مرتکب می شد او را چند سال در زندان به کارهای دشوار می گماشته و اگر مرتکب یکی از غلامان بود او را بدون هچ معطلی می کشتند. در حقبقت در حقوق روم تعریفی از جعل به مفهوم واقعی کلمه نبود و گناه مستقلی محسوب نمی گشت . فرانسویان به تقلید رومیها در قرون وسطی برای جاعل اعدام قائل شده بودند لوئی ۱۴ در مارس ۱۶۸۰ فرمان مخصوصی صادر کرد بموجب این فرمان هر کس مهر سلطنتی و اسناد و نوشته جات دولتی را می ساخت محکوم به اعدام بود .از ۱۶۰۰میلادی به بعد که روابط میان افراد زیاد شد پادشاه فرمان جدیدی صادر نمود و کیفر کسانی که در اسناد عادی و بازرگانی مرتکب جعل می شدند یا مهر دیگری را ساخته و سو استفاده می‌کردند ، اعدام معین فرمود .با توجه ‌به این که این کیفر بیش از حد مقتضی بود در سال ۱۶۸۰ پادشاه به دادرسان اجازه داد که با در نظر گرفتن اوضاع و احوال و درجه سوئ نیت بزهکار تخفیف در کیفر قائل شده ، و جائل را به اعدام محکوم نکند به موجب این فرمان تا اندازهای از شدت عمل نسبت به جاعلین کاسته شد و این وضع تا انقلاب کبیر فرانسه ادامه پیدا کرد . انقلابیون تعریفی از جرم جعل ارائه نکرده بودند و دادرسان وهیات منصفه مطابق عرف و عادت و بنا بر استنباطات شخصی جعل را تعریف می‌کردند . پس از سپری شدن دوره انقلاب و ظهور ناپلئون تغییرات کلی دیگری تحت تاثیر بناپارت در حقوق کیفری فرانسه پدیدار شد . ناپلئون دستور داد تا کمیسیونی برای تدوین حقوق کیفری جدید فرانسه ‌از دانشمندان و کارشناسان فن تشکیل شوداین کمیسیون که از کیفر شناسان درجه اول فرانسه تشکیل شده بود طرح قانونی مشتمل بر۱۱۶۹ ماده تحت عنوان (طرح قانونی کیفری کمیسیونی که از طرف دولت انتخاب شده است ) تدوین گردید و ناپلئون دستور داد تا آن را به دادگاه های شهرستان و استان ‌و دیوان عالی کشور بفرستند .

۱-۲-۱-۲-تاریخچه جعل مهر بعد از اسلام

در حقوق اسلام مبحث خاصی تحت عنوان جعل و تزویر وجود ندارد اما می توان به استناد عناوین کلی مانند منع اکل مال به باطل یا منع تدلیس و تقلب، که در قرآن کریم به کرات مورد اشاره قرار گرفته است ، ارتکاب این عمل را ممنوع و موجب عقاب و تعزیر دانست ^۱. در اسلام از سال ششم هجری ، که پیامبر (ص ) نامه ای برای دعوت به اسلام به فرمانروایان و حکام ایران ، مصر ، روم ،حبشه ، و غیره ارسال و زیر نامه های خود را به مهری که در آن نام خداوند و رسالت خود ایشان ذکر شده بود مزین کردند مهر رواج پیدا کرد .

قرآن در منع «اکل مال بباطل »می فرماید : «یا ایها الذین آمنوا لا تاکلو اموالکم بینکم با الباطل^۲ البته قرآن در برخی آیات به موارد و مصادیقی اشاره نموده است که شباهت زیادی با جرم جعل دارد . قرآن در آیات ۱۸۱و۱۸۲از سوره بقره می فرماید :

«فمن بدله بعد سمعه عاثماا ثمه علی الذین یبدلونه ..» «هر کس بدل کند آن را پس از آنکه شنیده باشد گناه بر کسی است که آن را ( وصیت ) تبدیل کند »

«فمن خاف من موص جنفا او اثما فاصلح بینهم فلا اثم علیه ..» . «اگر وصیت نامه جعل شود ولی ورثه موافقت کردند بر جاعل اشکالی نیست ».همچنین قرآن در آیه ۵۶ سوره نساء ‌در مورد تحریف می فرماید:

«من الذین هادوا یحرفون الکلم عن مواضعه و یقولون سمعنا و عصینا و اسمع غیر مسمع و راعنا لیا بالمستنهم وطعنا می الدین»

در متون فقهی در انتهای مبحث محاربه ، افرادی را که از طریق مکروحیله ، شهادت دروغ، و یا نوشته های کذب و یا تزویر اقدام به بردن اموال دیگران بنمایند ، تحت عنوان «محتال»قابل تعزیر است .در این رابطه شیخ طوسی می فرماید :« کسی که از طریق مکرو حیله و تقلب ‌و نوشته ها و شهادات و نامه های دروغی و امثال آن ها اموال مردم را تصاحب می‌کند باید تادیب شود.همچنین در شرایع آمده است :

«دست مستلب و مختلس وکسی که با مکر و حیله ، جعل و تزویر و از طریق نوشته جات دروغ مال_^[۱۳]دیگری را می‌برد قطع نمی شود . بلکه اموالی را که از این طریق به دست آورده است ، مسترد نموده و او را تعزیز

می‌کند. البته باید توجه داشت که عنوان احتیال در فقه اسلامی ، بیشتر شبیه جرم کلاهبرداری در قوانین کیفری است ولی آنجه مسلم است در بسیاری موارد، ولی نه همیشه ، جرم جعل در راستای تهبه مقدمات برای ارتکاب کلاهبرداری و بردن مال دیگری ارتکاب می‌یابد^۱. بنا براین از لحاظ فقه اسلامی می توان با استنباط به عناوین کلی مثل منع اکل مال باطلیا منع تدلیس وتقلب ، که در قرآن کریم به کرات مورد اشاره قرار گرفته است ارتکاب این عمل را ممنوع و موجب عقاب و تعزیر دانست .

۱-۲-۲- تاریخچه جعل مهر در حقوق ایران

در حقوق ایران با توجه ‌به این که جرم جعل مهر د ر روابط میان مردم اثرات سوء و زیانباری خواهد داشت و اعتماد آن ها به اسناد و نوشته جات را کم رنگ خواهد کرد ، در قوانین مختلف به جرم انگاری این عمل پرداخته و برای مرتکب آن مجازات تعیین نموده است^۲ . ‌به این جرم هم قبل از انقلاب و هم بعد از انقلاب توجه شده است و آن را به عنوان جرم علیه آسایش عمومی به رسمیت شناختند .

۱-۲-۲-۱- تاریخچه جعل مهر قبل از انقلاب

در حقوق ایران جعل سابقه ای نداشت و مردم ذهنا نسبت به جعل آشنا نبودند و قانون جوابگوی معظلات جامعه نبود در نتیجه سوالاتی در باب جعل مطرح بود که حقوق ایران پاسخ گوی آن ها نبود . در سیستم حقوقی ایران ، اولین تلاش جدی برای نوشتن قانون در زمان نا صرالدین شاه قاجار صورت گرفت . در نتیجه تلاش های ناصر الدین شاه برای ایجاد سیستم حقوقی مؤثر و نوشتن قانون در ایران کتابچه های قانونی مختلفی در

یافته ها در رابطه با مبحث کیفیت زندگی نشان می‌دهد که، تا دهه ۱۹۵۰ اصلاح کیفیت زندگی در مباحث اقتصادی و اجتماعی مورد استفاده قرار می گرفت اما با شناخت سلسله نیازهای آبراهام مازلو، به انواع نیازها توجه شد (بیات و بیات، ۱۳۸۹).

۲-۲۵- تعاریف کیفیت زندگی

مانزاک^[۶۲] و مک میلان^[۶۳] (۲۰۰۵) واژه کیفیت زندگی را شایسته تحلیل مفهومی می دانند چرا که در چند دهه اخیر مطالب زیادی در خصوص آن نگاشته شده است و این مفهوم در علوم مراقبتی به عنوان یک مفهوم پایه مطرح است (بیات و بیات، ۱۳۹۰).

فرانز^[۶۴] و پاور^[۶۵] کیفیت زندگی را رضایت یا عدم رضایت از ابعادی از زندگی فرد دانسته که برای او مهم می‌باشد.

سل^[۶۶] و تالسکی^[۶۷] کیفیت زندگی را ارزیابی و رضایت فرد از سطح عملکرد موجودش در مقایسه با آنچه ایده آل یا ممکن می پندارد تلقی کردند.

لمن^[۶۸] (۱۹۸۲) در تعریف کیفیت زندگی می نویسد : نقطه قوت اصطلاح کیفیت زندگی این است که دارای جاذبه جهانی می‌باشد، کیفیت زندگی به معنای سطح استاندارد یا درجه عالی بودن چیزی می‌باشد که این معنا در تضاد با معنای ذهنی کیفیت به معنای یک ویژگی می‌باشد، زندگی به معنای وضعیت کلی فعالیت های عملکردی یک فرد شامل : رفتاری، رشدی، لذت بخش، خوش یمنی و بدیمنی و تمام رفتارهای مورد لزوم برای بقا می‌باشد. اما ‌در مورد کیفیت زندگی مفهوم جدیدی به وجود می‌آید که به معنای احساس رفاه و رضایت افراد از شرایط فعلی زندگی شان می‌باشد.

کالمن^[۶۹] (۱۹۸۴) کیفیت زندگی را گستردگی و انبساط امید و آرزو است که از تجارب زندگی ناشی می شود، تعریف می‌کند. فرانس و پاورس^[۷۰] (۱۹۸۵) معتقدند که کیفیت زندگی، ادراک فرد از رفاه است که به نظر می‌رسد از رضایت یا عدم رضایت در حیطه های اصلی زندگی ناشی می شود. تستا^[۷۱] و سایمون (۱۹۹۶) کیفیت زندگی را ابعاد جسمی، روانی و اجتماعی که محدود به تجارب، اعتقادات، انتظارات و ادراک بیمار است، تعریف کرده‌اند.

سازمان جهانی بهداشت کیفیت زندگی را درک افراد از موقعیت خود در زندگی از نظر فرهنگ، سیستم ارزشی که در آن زندگی می‌کند، اهداف، انتظارات، استانداردها واولویت هایشان می‌باشد، پس کاملاً فردی بوده و توسط دیگران قابل مشاهده نیست و بر درک افراد از جنبه‌های مختلف زندگی شان استوار است.

تعاریف جدیدتر کیفیت زندگی را به صورت اختلاف بین سطح انتظارات انسان ها و سطح واقعیت عنوان می‌کنند که هرچه این اختلاف کمتر، کیفیت زندگی بالاتر است.

دونالد^[۷۲] مفهوم کیفیت زندگی را اصطلاحی توصیفی عنوان می‌کند که به سلامت و ارتقاء عاطفی، اجتماعی و جسمی افراد و توانایی شان جهت انجام امور روزمره اشاره دارد (Donald 2001).

در تعریفی که وایور^[۷۳] در سال (۲۰۰۱) ارائه داده و مورد قبول بسیاری از صاحب نظران قرار گرفت، کیفیت زندگی عبارت بود از برداشت هر شخص از وضعیت سلامت خود و میزان رضایت از این وضع (حمیدی زاده و همکاران، ۱۳۸۶).

سازمان جهانی بهداشت در تعریف جامعی دیگر از کیفیت زندگی آن را به عنوان درک فرد از وضعیت کنونی اش با توجه به فرهنگ و نظام ارزشی که در آن زندگی می‌کند و ارتباط این دریافت ها با اهداف، انتظارات، استانداردها و اولویت های مورد نظر فرد تعریف می‌کند. کیفیت زندگی ضمن دارا بودن ابعاد عینی و وابستگی به شرایط عینی و بیرونی، امری است ذهنی و درونی و در نتیجه به تصورات و ادراک فرد از واقعیت های زندگی بستگی دارد (بالوینگ^[۷۴] و زاهاو، ۲۰۰۴، گروه کیفیت زندگی سازمان جهانی بهداشت، ۱۹۹۸).

سازمان جهانی بهداشت (۱۹۹۷) در تعریفی دیگر کیفیت زندگی را در برگیرنده خوشحالی، رضایت از زندگی، بهزیستی، خودشکوفایی، بی نیازی و رهایی از فقر، کارکرد هدفمند، بهزیستی جسمانی، روانی–اجتماعی کامل، نه صرفاً نبود بیماری، می‌داند (فراهانی، ۱۳۸۸).

شلدون^[۷۵] معیارهایی مانند، کامیابی، رضایت، بیکاری اندک، بهزیستی روان شناختی، لذت از زندگی و آزادی را از نشانه های کیفیت زندگی معرفی نمود (فراهانی، ۱۳۸۸).

به نظر فرچ^[۷۶] (۱۹۹۴) کیفیت زندگی ادراک ذهنی فرد از میزان برآورده شدن اهداف، نیازها و آرزوهای مهم خود است. ‌بنابرین‏ کیفیت زندگی نوعی قضاوت شناختی ‌در مورد شکاف بین واقعیت موجود فرد و موقعیت های زندگی ایده آل اوست که رفتار عاطفی مثبت یا منفی را در فرد برمی انگیزد.

۲-۲۶- ویژگی های کیفیت زندگی

به رغم آنکه توافق کلی در تعریف کیفیت زندگی وجود ندارد، پژوهشگران بر سه ویژگی مهم آن شامل چند بعدی بودن، ذهنی بودن و پویا بودن اتفاق نظر دارند :

۱- کیفیت زندگی موضوعی چند بعدی است و دارای ابعاد جسمی، روانی، اجتماعی و روحی است که این ویژگی با تعریفی که از سلامتی داریم منطبق است.

۲- عامل اصلی تعیین کننده کیفیت زندگی عبارت است از تفاوت درک شده بین آنچه هست و آنچه از دیدگاه فرد باید باشد و این همان ذهنی بودن کیفیت زندگی است.

۳- پویایی کیفیت زندگی ‌به این معنا است که با گذشت زمان تغییر می‌کند و به تغییرات فرد و محیط او بستگی دارد (کیبرت، ۱۹۹۷).

ضمناً کیفیت زندگی یک وضعیت رفاهی است که مشتمل بر دو بخش است :

۱- توانایی اجرای فعالیت های روزمره که همان سلامتی جسمی، روانی و اجتماعی است.

۲- رضایت از سطوح عملکرد، کنترل و درمان بیماری می‌باشد (گوتای و همکاران، ۱۹۹۲).

فایسنو^[۷۷] در خصوص بررسی کیفیت زندگی اظهار می‌دارد امروزه کیفیت زندگی یک شاخص اساسی محسوب می شود و از آنجا که کیفیت زندگی ابعاد متعددی مانند جنبه‌های فیزیولوژیک، عملکرد وجود فرد را در برمی گیرد توجه به آن از اهمیت خاصی برخوردار است و برای ارزیابی صحیح کیفیت زندگی باید به ابعاد فوق توجه شود. راستون^[۷۸] (۱۹۹۵) کیفیت زندگی را دارای پنج بخش می‌داند که شامل زندگی طبیعی، خوشحالی، موفقیت در دستیابی به اهداف شخصی، سودمند بودن برای جامعه و ظرفیت طبیعی است (فراهانی، ۱۳۸۸). کیفیت زندگی از طرفی دیگر به جنبه هایی از زندگی اشاره دارد که زندگی را خوشایند و ارزشمند می‌سازد، ‌بنابرین‏ حوزه کیفیت زندگی فراتر از نشانه های معمول است و در برگیرنده بهزیستی ذهنی، رضایت فرد و کمبودهاست (ماسینی^[۷۹] و همکاران، ۲۰۰۳).

هرتون^[۸۰] (۲۰۰۲) اعتقاد دارد که اعتقادات مذهبی در تعیین کیفیت زندگی نقش بسزایی دارد. مورتون^[۸۱] ابعادی از شخصیت را در قالب ذهن، جسم و روح توصیف می‌کنند و اثر این ابعاد را بر کیفیت زندگی توضیح می‌دهند. فاکتورهای عینی نقش کمتری در بحث های مربوط به کیفیت زندگی بازی کرده‌اند. عوامل عینی مانند اثر سطح درآمد، مسکن و تحصیلات بر کیفیت زندگی می‌باشد.

در همین خصوص، شانون (۲۰۰۴) در بررسی کیفیت زندگی بر روی بیماران اسکیزوفرنیک گزارش کردند که مشکلات مالی، بیکاری و نبود روابط اجتماعی بر سطح کیفیت زندگی اثر معناداری می‌گذارد.

در واقع دلبستگی در طول ۳ سال اول زندگی که بالبی آن را دوره حساس نامیده، تشکیل می‌شود (برک، ۲۰۰۶، ترجمه سید محمدی، ۱۳۸۸). در تشکیل دلبستگی، یادگیری نیز سهم به سزایی دارد و اگر مراقب نسبت به کودک بی‌توجهی نشان دهد، تعامل لازم بین مراقب و نوزاد نباشد و بازخورد مناسب به کودک داده نشود، دلبستگی ایمن شکل نخواهد گرفت و بر روی انواع ارتباطاتی که فرد با دوستان، همسر و فرزندان خود دارد تأثیر خواهد گذاشت. البته در اواخر کودکی و اوایل نوجوانی در برخی از کارکردهای دلبستگی(به خصوص پایه امن و پناهگاه امن) یک انتقال دیده می‌شود. بدین صورت که نوجوان به جای پدر و مادر، در همسالان خود پایگاهی امن را جستجو می‌کند(بشارت و همکاران،۱۳۸۵).

۲-۳-۲- انواع سبک‌های دلبستگی

هازان و شیور^[۵۴] (۱۹۸۷)، نیز بر اساس نظریه دلبستگی بالبی، سبک‌هایی برای دلبستگی بزرگسالان ارائه کردند. این محققان دلبستگی بزرگسالی را به دو صورت تعریف کردند:

1. 1. بازنمایی درونی یا الگوهایی که رفتار میان فردی و پردازش اطلاعات را هدایت می‌کنند.

1. راهبردها و شیوه های اختصاصی که افراد برای حفظ امنیت خود استفاده می‌کنند. و بر اساس این دو تعریف، سه سبک دلبستگی برای بزرگسالان پیشنهاد کردند:

سبک دلبستگی ایمن: افراد ایمن به راحتی می‌توانند با دیگران روابط صمیمانه برقرار کنند و در جهت دریافت حمایت دیگران از خود تمایل نشان می‌دهند.کسانی که سبک دلبستگی ایمن دارند، نگاره‌های دلبستگی را افرادی صمیمی می‌دانند. این اشخاص تصویر مثبتی از خود دارند و از دیگران نیز توقعات و انتظارات معقول و مثبت دارند.

سبک دلبستگی اضطرابی: این افراد تمایل زیادی به برقراری ارتباط صمیمانه با دیگران دارند اما در عین حال نگران این هستند که مورد پذیرش قرار نگیرند. در صورتی احساس مثبت نسبت به خود دارند که دیگران، ایشان را بپذیرند. این افراد تصور منفی از خود و تصور مثبت از دیگران دارند.

سبک دلبستگی اجتنابی^[۵۵]: برای این افراد مسأله مهم اتکا به خویشتن است و زمانی که احتمال طرد شدن از سوی دیگران می‌رود این افراد با انکار نیاز دلبستگی، می کوشند تصویر مثبت خود را حفظ کنند. اشخاص دارای سبک اجتنابی تصور منفی از دیگران دارند(خالقی تارجی،۱۳۹۰).

۲-۳-۳- اختلال‌های مرتبط با دلبستگی

سلامت روانی و احساس سلامت شخص، تا حد زیادی به کیفیت روابط و دلبستگی او به دیگران بستگی دارد و مسأله اصلی در تمامی روابط شخصی، ایجاد و تنظیم این گونه روابط است. مشخصه اختلال‌های دلبستگی آسیب زیستی، روانی، اجتماعی است که بر اثر محرومیت از مادر، فقدان مراقب یا جایگزین او و فقدان تعامل با او به وجود می‌آید. ریشه سندرم‌های رشد نا کافی، اختلال اضطراب جدایی، اختلال شخصیت اجتنابی، اختلال افسردگی، بزهکاری، مشکلات تحصیلی، مشکلات سوء مصرف مواد، در تجارب منفی دلبستگی دیده می‌شود. این تجارب منفی، سبب صدمات هیجانی در کودک می‌شود. کودکان با پرورش سبک دلبستگی به شکلی ناایمن شخصیتی بی‌عاطفه خواهند داشت که مشخصه‌اش، کناره‌گیری هیجانی، فقدان احساس و ضعف در برقراری روابط محبت آمیز و عاطفی است(ربانی،۱۳۹۰).

افرادی که سبک دلبستگی اجتنابی دارند با این که اغلب احساس تنهایی می‌کنند، اما به روابط نزدیک توجهی ندارند و برای مقابله با اضطراب و تنش‌ها، الگوهایی دیگر از رفتار را بر می‌گزینند، مثلا به سمت مواد مخدر گرایش پیدا می‌کنند. خلق پایین، افسردگی و عزت نفس پایین یکی از عواملی است که باعث می‌شود اشخاص به سمت اعتیاد گرایش پیدا کنند (هاشم ورزی و همکاران،۱۳۹۰).

۲-۳-۴- عملکرد بیولوژیکی سیستم دلبستگی

عملکرد بیولوژیکی سیستم دلبستگی فرضی، حفاظت فرد( به خصوص در مدت نوزادی و اوایل کودکی)، در برابر خطر از طریق اطمینانی است که به وسیله نزدیکی و حمایت دیگران ( اشکال دلبستگی^[۵۶])، به خصوص در موقعیت‌های خطرناک به دست می‌آید. به نظر بالبی گرایش خطری برای جستجو کردن بیرون و حفظ کردن مجاورت با اشکال دلبستگی است (افرادی که او آن ها را مراقبان نامید)، در رابطه با ناتوانی و وابستگی طولانی مدت نوزاد انسان که قادر به دفاع از خودش در برابر غارتگری و سایر خطرات نمی‌باشد، نمود می‌یابد. طبق استدلال نظریه تکاملی بالبی نوزادانی که به مجاورت با مراقبی حمایت کننده ادامه می‌دادند به احتمال بیشتر به بقای خود ادامه می‌دادند و نهایتاًً ژن‌هایی را که رفتار در جستجوی مجاورت بودن و سایر رفتارهای دلبستگی را تولید می‌کردند تا به نسل‌های بعدی منتقل کنند(خوشابی و ابوحمزه، ۱۳۸۶).

امروزه ما می‌دانیم که عملکرد این ژن‌ها به وسیله هورمون‌های مترشحه از غدد درون‌ریز عصبی یا سیستم‌های فزیولوژیکی مانند نروپپتیدهای اکسی توسین و هورمون‌های استرس، کورتیزول و آدرنالین، آمیگدال و محور آدرنال – هیپوفیز- هیپوتالاموس^[۵۷]HPA))، که به استرس‌ها و تهدیدها پاسخ می‌دهند میانجی‌گری می‌شود. جالب است که اکسی‌توسین هم در دلبستگی والد- فرزند و هم بعدها در دلبستگی جنسی/ عشقی در پیوندهای زناشویی نقش دارد و میزان میزان آن در کودکان یتیمی‌که مورد غفلت قرار می‌گرفتند یا قبل از اینکه توسط خانواده های توجه کننده به فرزندی پذیرفته شوند توجه کمی‌دریافت می‌کردند، پایین است. این ممکن است یکی از واسطه‌های اختلال دلبستگی واکنشی که از نظر بالینی مهم است، باشد که اصطلاحی تخصصی برای اختلالی است که شامل ناتوانی در دلبستگی‌های بهنجار مراقب-کودک بعد از بی‌توجهی شدید در سال‌های اولیه زندگی است. ‌بنابرین‏ پژوهش‌گران دلبستگی در صدد فهمیدن فرایند فیزیولوژیکی هستند که برای بعضی از تأثیراتی که بالبی و اینسورت در رفتار موارد کلینیکی و شرکت کننده های مطالعات آزمایشگاهی مشاهده کردند، به حساب می‌آید(موسوی،۱۳۸۸) .

اگرچه سیستم رفتاری دلبستگی در اولین سال‌های زندگی آشکارتر و احتمالاً مهم‌تر می‌باشد اما بالبی(۱۹۸۸) چنین فرض کرد که در تمام عمر فعال است و در مواقع تهدید و خطر در افکار و رفتارهای مرتبط با مجاورت جویی با اشکال دلبستگی آشکار می‌شود به ویژه او در برابر این تفکر وابستگی به دیگران در هر سنی بیمارگون یا ناپخته است یا اینکه سوگواری برای یک فقدان بیمارگون یا خوشایند است به بحث پرداخت. او دریافت که حتی بزرگسالان نسبتاً وابسته و کاملاً بالغ به خصوص هنگامی که تهدید می‌شوند، رنج می‌کشیدند، تنها بودند یا روحیه خرابی داشته از جستجو کردن و دریافت مراقبت از سایر افراد، سود می‌برند. همچنین او استدلال کرد که استقلال پخته تا اندازه‌ای به وسیله درونی کردن تعاملات مثبت با اشکال دلبستگی به دست می‌آید. به عبارت دیگر، توانایی آرام کردن خود تا حد زیادی بر پایه آرامشی است که از طریق مراقبت اشکال دلبستگی در سال‌های اولیه زندگی کسب شده است(خوشابی و ابوحمزه، ۱۳۸۶).

غفلت از مسأله سبک زندگی می‌تواند خسارت‌های جبران‌ناپذیری بر پیکره جامعه وارد کند. وقتی مردم نتوانند میان شیوه زندگی خود و باورها و ارزش‌هایشان ارتباطی برقرار نمایند، بعد از مدتی ممکن است دست از باورها و ارزش‌های خود نیز بشویند و آنان را ناکارآمد تلقی کنند و برای اینکه توجیه برای سبک زندگی که انتخاب کرده‌اند، داشته باشند، باورها و ارزش‌های خود را زیر سؤال ببرند و مثلاً آن ها را ناظر به گذشته و مربوط به جوامع غیر پیشرفته بپندارند و بدین ترتیب از اساس، دست از باورهای خود بشویند.

با وجود تلاش‌های بسیار در نظام آموزش و پرورش، خبرهای نگران‌کننده‌ای ‌در مورد وضعیت اخلاقی و اجتماعی کودکان و نوجوانان منتشر می‌شود. دگرگونی‌های عظیمی که در سال‌های اخیر در کیفیت آموزش رخ داده و بازتابی از نیازهای روز‌افزون، گسترش فناوری و تغییر مداوم در سبک زندگی است، نشان داده در چنین شرایطی، برنامه ها و روش‌های آموزشی سنتی، توان حل مسائل را در برآوردن نیازها و مهارت نسل جوان در به کار بستن دانستنی‌ها و اصول علمی به هنگام قرارگرفتن در موقعیت‌های جدید و چالش انگیز را ندارند. لذا سبک زندگی منعکس شده در محتوای دروس به عنوان یک مبنا و معیار برای دانش‌آموزان می‌تواند بسیار راهگشا باشد.

بخش سوم : دانش‌آموزان و دروس مقطع متوسطه

نوجوانی، دوران گذار از مرحله کودکی به بزرگسالی است و مانند همه دوران‌های گذار، با مشکلات، تعارض‌ها و بحران‌هایی همراه است. علاوه بر این، امروزه تغییرات زیستی، فن آوری، اقتصادی و اجتماعی در زندگی نوجوانان روی داده که منجر به ایجاد نیازهای متفاوت، مخصوص این گروه سنی شده است. جنبه دیگری که بر اهمیت موضوع نوجوانان می‌افزاید، کثرت جمعیتی این گروه سنی در کنار نادیده گرفته شدن موضوع نوجوانان می‌باشد . از آنجا که گروه سنی مورد پژوهش (دانش آموزان مقطع متوسطه)، نوجوانان هستند در قسمت اول این بخش، سعی داریم به آشنایی با این دوره سنی دست پیدا کنیم.

در قسمت دوم، از این جهت که پرداختن به تحلیل محتوای کتاب‌ها جهت تناسب با وضعیت روحی دانش‌آموزان بسیار ضروری است چرا که از طریق محتوا است که نظام آموزشی و پرورشی به طور مستقیم با هویت دانش‌آموزان مرتبط می‌شود و آثار مورد نظر را در نگرش، دانش، رفتار، انگیزه ها و شخصیت آنان بر جای می‌گذارد، و از آنجا که این تحقیق درصدد بررسی نقش محتوای دروس در تأمین نیازهای فطری دانش‌آموزان است به طور خلاصه به آشنایی با محتوای دروس مقطع متوسطه می‌پردازیم.

قسمت اول: نوجوانی

۱-۳-۲ معرفی و اهمیت نوجوانی

از منظر اسلام و با توجه به آیات و روایات، انسان مراحل مختلفی در زندگی دارد که ملزم به عبور از آن ها‌ است. هر مرحله، ویژگی‌های خاص خود را دارد که آن دوره را از دوره های قبلی و بعدی تفکیک می‌کند. پیامبر اسلام، رشد آدمی را در سه مرحله بیان می‌کند: هفت سال اول زندگی‌ که فرزند، آقا و سید پدر ‌و‌ مادر است. هفت سال دوم زندگی که فرزند فرمانبردار و مطیع پدر و مادر است. هفت سال سوم که فرزند وزیر و مشاور پدر و مادر است^[۶۱] (بحار الانوار، ج۱۰۱، ص۹۵). بر اساس این روایت، نوجوانی در هفت سال سوم واقع می‌شود.

اسلام نوجوانی را از دو جنبه مثبت و منفى مدّ‌نظر قرار داده است. در جنبه مثبت، به نظر اسلام، نوجوانى دوره قوّت و توانایى است که در بین دو دوره ضعف و ناتوانى‌(کودکى و پیرى) قرار گرفته است^[۶۲] (روم/۵۴، ترجمه مکارم شیرازی). اولیاى اسلام نیز نوجوانى را یکى از نعمت‌هاى پر‌ارج الهى و از سرمایه‌هاى بزرگ سعادت در زندگى بشر شناخته‌اند. پیامبر(ص) در این‌باره می‌فرمایند: «شما را به نیکى با جوانان سفارش مى‌کنم، چرا که آنان، دل‌هاى رقیق‌ترى دارند، به راستى که خداوند، مرا بشارت‌دهنده و هشدار‌دهنده برانگیخت، جوانان با من هم‌پیمان شدند و پیران با من به مخالفت برخاستند^[۶۳]»( سفینه البحار، ج۲، ص۱۷۶). امام علی(ع) نیز می‌فرمایند: « دو چیز است که اهمیت آن ها جز با از دست دادنشان شناخته نمی‌شوند: اول جوانی و دوم عافیت^[۶۴]» (بحارالانوار، ج ۴۴، ص ۲۴۵).

در جنبه منفى، اولیاى الهى از این دوره به دوره جنون و مستى تعبیر کرده‌اند: پیامبر(ص) در این‌باره فرموده‌اند: «جوانى شاخه‏اى از جنون است^[۶۵]»(‌بحارالانوار، ج‌۷۷، ص‌۱۳۵).حضرت علی (ع) نیز فرموده‌اند: «مستی چهارگونه دارد: مستی جوانی، مستی دارایی، مستی خواب و مستی مقام^[۶۶]»( تحف العقول، ص‌۱۲۴).

البته تعبیر از دوره نوجوانی به دوره جنون و مستی نمی‌تواند لزوماًً ناظر به منفی دانستن این مقطع سرنوشت‌ساز زندگی انسان باشد بلکه تعبیری است از غلیان و غلبه احساسات و شهوات بر جنبه عقلانی و دوراندیشی انسان که عدم مهار و هدایت آن می‌تواند موجب انحراف آدمی گردد.

فلاسفه نیز به موضوع نوجوان و جوان توجه خاص ‌داشته‌اند. افلاطون در زمره اولین فردی است که در زمینه نوجوان اظهارنظر ‌کرده‌است. او دوران بلوغ را یک نوع شراب‌زدگی روان دانسته که در آن احساسات و عواطف او بر افکارش چیره می‌شود. ارسطو فیلسوف دیگری است که به مطالعه نوجوانان و جوانان اقدام ‌کرده‌است. تا قرن هفدهم میلادی اندیشه‌های برتر از عقاید افلاطون و ارسطو در نوجوانی و جوانی دیده نمی‌شود. در قرن هیجدهم روسو^[۶۷] با بیان خصوصیات جسمی بلوغ و بررسی علایق و عواطف نوجوان و جوان، به تحلیل رفتار دوران نوجوانی و جوانی می پردازد و برای دوران بلوغ اهمیت زیادی قائل شده و آن را تولد ثانی می نامد. او اعتقاد دارد وقتى فرد به دوره بلوغ مى رسد مثل این است که فرد دیگرى با خصوصیات بدنى و روانى متفاوتى در وى به وجود آمده است. در اوایل قرن نوزدهم هربارت^[۶۸] سنین بین ۱۰ تا ۱۷سالگی را به عنوان یکی از مهم ترین دوره های زندگی هر فرد به حساب آورده و متذکر می‌گردد که در این دوره، قابلیت آموزش و یادگیری انسان به حد اعلای خود می‌رسد. در اواخر همین قرن، لانکاستر و برنهام^[۶۹] پژوهش‌های قابل توجهی در خصوص مسائل و مشکلات نوجوانان و جوانان انجام داده‌اند. دراوایل قرن بیستم، استانلی هال^[۷۰] که او را به عنوان پدر جنبش مطالعه نوجوانی و جوانی می‌شناسند برای اولین بار مفهوم نوجوانی و جوانی را وارد روانشناسی مدرن و جدید نمود. او نظریه خود را بر خصوصیات روانی نوجوانان متمرکز کرده و اهمیت مطالعه این دوران را یادآور شد(گرامی،۱۳۹۰).

نوجوانی یکی از مراحل مهم و برجسته رشد و تکامل اجتماعی و روانی فرد به شمار می‌رود. از جمله نیازهای این دوره شامل نیازهای عاطفی و هیجانی به‌ویژه تعادل بین این دو و ارزش قائل شدن برای شخصیت خود، آگاهی از استعداها و توانایی‌ها و رغبت‌ها، برگزیدن هدف‌های درست در زندگی، مستقل‌شدن از خانواده، حفط تعادل خود در مقابل عوامل مشکل‌آفرین بیرونی، برقراری ارتباط صحیح با دیگران و به دست آوردن مهارت در دوست‌یابی، است. ‌بنابرین‏، کمک به نوجوان برای دست‌یابی به مهارت‌های لازم برای زندگی صحیح، به دست‌آوردن اعتماد به نفس برای مواجهه با مشکلات و همچنین کمک به آن ها برای رشد عواطف و مهارت‌های اجتماعی لازم جهت سازگاری مطلوب با محیط اجتماعی، ضروری به نظر می‌رسد(شعاری نژاد،۱۳۷۷).